mardi 25 juin 2013

77 Maurice Karasowski 3 Frédéric Chopin (1882) : le chapitre 1

Quelques informations sur le chapitre 1 de l’édition polonaise de la biographie de Chopin par Maurice Karasowski


Classement : biographie ; Nicolas Chopin





Ceci est une annexe de la page Maurice Karasowski biographe de Chopin 3, consacrée à son livre Fryderyk Chopin Życie - Listy – Dzieła (Varsovie, 1882).

Je présente ici le chapitre 1, qui concerne principalement Nicolas Chopin, en liaison avec l’étude du chapitre 1 de l’édition allemande de 1878.

Je propose un résumé avec citations des passages pertinents pour le sujet, puis une analyse des points les plus intéressants.

Résumé et citations
Sont indiqués en gras :
*dans le texte polonais, les passages qui diffèrent nettement du texte allemand de 1878 ;
*dans la traduction, les informations biographiques nouvelles ou corrigées.
Sont soulignés les passages non traduits du texte polonais.

1)
Karasowski commence ainsi (page 5) : « W drugiej połowie 1787 roku, kraj nasz przedstawiał obraz niezwykłego ruchu umysłowego. » (« Dans la seconde moitié de 1787, notre pays présentait un aspect inhabituel d’agitation intellectuelle. »). Il explique la situation géopolitique de l’année 1787, puis les mouvements qui ont lieu dans le pays, notamment à Varsovie. 
Il en vient à Nicolas Chopin (page 8) :
« Pomiędzy snującym się tłumem, po znaczniejszych ulicach miasta, przechadzał się młody cudzoziemiec, Francuz, dopiero co z zagranicy przybyły. Wszystko na co patrzył, wydawało mu się niezmiernie ciekawem o oryginalnem, począwszy od ubiorów mieszczan, aź do okazałych strojów możniejszej szlachty.
Cudzoziemcem tym, był Mikołaj Chopin, ojciec przyszłego znakomitego fortepianisty.
Mikołaj Chopin urodzil się 17 kwietnia 1770 r. w Nancy, w księstwie lotaryngskiem. »
Traduction
« Au milieu de la foule qui marchait (?) dans les rues les plus importantes de la ville, se trouvait un jeune étranger, un Français, arrivé depuis peu d’au-delà des frontières. Tout ce qu’il regardait, lui apparaissait extrêmement curieux et original, des vêtements des citadins, jusqu’aux tenues imposantes des nobles les plus puissants*.
Cet étranger était Nicolas Chopin, père du futur célèbre pianiste.
Nicolas Chopin était né le 17 avril 1770 à Nancy, dans le duché de Lorraine. »
Note
*Dans la version allemande de 1878, il spécifie que, à cette époque, les Polonais portent encore souvent le « costume national », et non pas une tenue à l’occidentale.

2)
Il évoque le règne de Stanislas Leszczynski en Lorraine, puis :
« Kiedy Mikołaj Chopin przyszedł na świat, wspomnienie tego króla filozofa, żyło jeszcze w świeżej wszystkich tamtejszych mieszkańców pamięci. Chopin, jak wielu innych ukształceńszych Lotaryńczyków, znał [Page 9] poczęści ostatnie dzieje Polski, której zawdzięczali panującego nad swym małym krajem nieszczęśliwego monarchę; marzył o tem, ażeby kiedy zwiedzić ją i przyjrzeć się bliżej narodowi, co chociaż nieoględny na własne dobro, chętnie jednak pierś swoją nadstawiał dla dobra i ocalenia innych. Sposobność wkrótce się nadarzyła.
Założył podówczas w Warszawie pewien Francuz fabrykę tabaki. Gdy zażywanie jej poczęło wchodzić w modę i coraz szerzej upowszechniać, właściciel zadowolony z pomyślnego obrotu przedsięwzięcia, wezwał współrodaka swojego Mikołaja Chopina do pomocy, powierzając mu prowadzenie ksiąg rachunkowych. Oto był powód przybycia jego do Waszawy (1 : Pamiętniki Fryderyka hr. Skarbka).
Niebawem zrozumiał Chopin, iż znajomość języka miejscowego jest mu niezbędnie potrzebną, jeżeli chce dokładnie poznać obyczaje narodu; począł więc pracować w tym względzie nad sobą i w niedługim czasie znaczne uczynił postępy. Niedługo, bo w dniu 6 października 1788 r., nastąpiło otwarcie wiekopomnego sejmu. »
Traduction
« Lorsque Nicolas Chopin vint au monde, le souvenir de ce roi philosophe vivait encore tout frais dans la mémoire des habitants de l’endroit. Chopin, comme beaucoup de Lorrains éduqués, connaissait […>p. 9…] en partie l’histoire récente de la Pologne, à laquelle ils étaient reconnaissants du malheureux monarque qui avait régné sur leur petit pays ; il rêvait d’aller la visiter et de voir de plus près la nation, qui sans jamais considérer son propre bien, s’offrait cependant volontiers pour le bien et le salut des autres. L’occasion se présenta bientôt.
A cette époque, un certain Français avait fondé une manufacture de tabac. Quand l’usage commença à devenir à la mode et à se diffuser de plus en plus largement, le propriétaire, satisfait du tour favorable de l’entreprise, appela pour l’aider son compatriote Nicolas Chopin, lui confiant la tenue des livres de compte. C’est là la cause de sa venue à Varsovie (Note de bas de page : Mémoires de Frédéric Skarbek).
Très vite, Chopin comprit que la connaissance de la langue du pays lui était indispensable, s’il voulait convenablement comprendre les coutumes nationales ; il commença alors à se former à cela, et en peu de temps, fit des progrès significatifs. Peu de temps, puisque le 6 octobre 1788, eut lieu l’ouverture de la diète impérissable. »

3)
Revenant à la période de la Diète de Quatre ans, il indique que :
« W wolniejszych chwilach od obowiązkowych zajęć, Mikołaj Chopin biegł chętnie do izby sejmowej, dla przysłuchiwania się mowom wybitniejszych jej członków; wiedział już bowiem, iż tam rozstrzygały się losy kraju, iż kładziono podwaliny, na których miały się wznosić nowe i odpowiedniejsze duchowi czasu narodowego życia warunki.
Mikołaj był także świadkiem ważniejszych politycznych w Warszawie uroczystości; [Page 11]  największe atoli wrażenie uczyniło na nim proklamowanie nowej konstytucyi w dniu 3 maja 1791 r. »
Traduction
« Dans les moments de liberté que lui laissaient ses obligations professionnelles, Nicolas Chopin venait volontiers à la maison de la Diète, afin d’écouter les discours de ses membres les plus éminents ; il savait déjà en effet que là, se jouaient les destinées du pays, se mettaient en place les fondations sur lesquelles devaient s’appuyer les conditions nouvelles et [odpowiedniejsze duchowi czasu] de la vie de la nation.
Nicolas fut aussi témoin des principales célébrations politiques à Varsovie ; mais l’impression la plus grande qu’il reçut vint de la proclamation de la nouvelle constitution le 3 mai 1791. »

4)
Après avoir évoqué le déroulement cette journée du 3 mai, il ajoute :
« Mikołaj Chopin, kilkoletnim pobytem w kraju tak dalece przyrósł już do społeczności pośród której żyć mu przyszło, że serdeczny brał udział w objawach radości, jakich wielki ten fakt był powodem. I w najpóźniejszych latach życia jego, wspomnienie tej chwili ne wychodziło mu z pamięci. Lubił dzieciom i przyjaciołom swoim opowiadać o tym dniu uroczystym, o zapale i uniesieniu narodu, któremu się zdawało, iż wzmocniwszy rząd, zrównawszy wobec prawa [Page 12] wszystkie stany, uchwaliwszy na obronę kraju 100.000 wojska, będzie już odtąd panem przyszłości swojej! »
Traduction
« Nicolas Chopin, du fait d’un séjour de plusieurs années dans le pays, adhérait si fort à la société dans laquelle il était venu vivre, qu’il prenait chaleureusement part aux manifestations de joie, dont ce grand événement était la cause. Et dans les années les plus avancées de sa vie, le souvenir de ce moment ne lui était pas sorti de la mémoire. Il aimait parler à ses enfants et à ses amis de ce jour solennel, de l’enthousiasme et du ravissement du peuple, qui se rendait compte que, ayant renforcé le gouvernement, ayant rendu égaux devant la loi [p. 12] tous les états [de la société], ayant voté pour la défense du pays [une armée de] 100 000 soldats, il était désormais maître de son futur ! »

5)
Il évoque les problèmes consécutifs (notamment économiques) de la Pologne en 1792-1793 (>Page 13) :
« [...] pozbawiając wielu ludzi możności zarobkowania, utrzymania życia. W takiem też położeniu znałazł się nagle Mikołaj Chopin, gdyż fabrykę tabaki w której pracował, z powyższych powodów zamknąć musiano. Nie pozostawało mu nie innego do czynienia, jak opuścić kraj; właśnie gdy się zabierał to uczynić, wpadł w chorobę i musiał pozostać na jakiś czas w Warszawie.
Następnie w r. 1794. był świadkiem oblężenia stolicy przez Prusaków, wszedł nawet w szeregi gwardyi narodowej, biorąc czynny udział w obronie kraju. Kiedy po zniesieniu wojska polskiego pod Maciejowicami i wzięciu do niewoli ciężko rannego Kościuszki, przeważne siły nieprzyjacielskie pod dowództwem Suworowa zbliżyły się pod Pragę, Mikołaj Chopin był już setnikiem* gwardyi narodowej. Wysłany z kompanią swoją do pełnienia służby na Pradze, byłby tam niechybnie śmierć znalazł, gdyby nie to, iż na parę godzin przed jej zdobyciem, został przez inny oddział zluzowany. »
Traduction
« […] beaucoup de gens se trouvant démunis de la possibilité de gagner de l’argent pour vivre. Nicolas Chopin se trouva soudain dans une telle situation, quand en raison des causes mentionnées précédemment, la manufacture de tabac dut fermer. Il ne lui restait plus rien d’autre à faire que de quitter le pays ; précisément alors qu’il s’apprêtait à le faire, il tomba malade et dut rester quelque temps à Varsovie.
Ensuite, en 1794, il était présent lors du siège de la capitale par les Prussiens, entra même dans les rangs de la Garde nationale, prenant une part active à la défense du pays. Quand après l’élimination de l’armée polonaise près de Maciejowice et la capture de Kosciuszko sévèrement blessé, les forces ennemies supérieures en nombre, sous le commandement de Souvorov, s’approchèrent de Praga, Nicolas Chopin était déjà centenier* de la Garde nationale. Envoyé avec sa compagnie en service à Praga, il aurait trouvé là une mort assurée, si ce n’est que quelques heures avant la conquête de ce faubourg, il fut relevé par un autre détachement. »
*Note : le mot polonais employé, setnik, est, semble-t-il, archaïque, et correspond nettement à l’idée de « cent hommes » ; la traduction « capitaine » n’est donc pas tout à fait appropriée (en polonais, « capitaine » se dit kapitan)

6)
Juste après la défaite de la Pologne et l’occupation de Varsovie par la Prusse, (>Page 14) :
« I znowu Mikołaj Chopin świadek ostatnich klęsk narodu, z boleścią w sercu wybierał się z powrotem do Francyi, lecz nim jeszcz zdołał powtórnie puścić się w podróż, powtórnie ciężko zachorował. Pozostał tedy w Warszawie, utrzymując się z dawania lekcyj języka francuskiego. Gdy później nieraz pytano go, czy nie myśli już o powrocie do Francyi, zwykł był odpowiadać: "Próbowałem dwa razy to uczynić i zachorowawszy, o mało życia nie straciłem. Widać, iż przeznaczenie chce, ażebym pozostał już w Polsce na zawsze. Zgadzam sie z wolą Opatrzności i zostaję".
Zdarzyło się, że właśnie w owe czasy pani starościna Łączyńska potrzebowała dla swoich dzieci nauczyciela języka francuskiego. Przypadkiem poznała Mikołaja, a ujęta jego wykształceniem i przyzwoitem obejściem, ofiarowała  mu u siebie na wsi miejsce guwernera, które on bez wahania przyjął. Odtąd więc rozpoczął Chopin zawód pedagogiczny, łączący go następnie tak ściśle ze społecznością i krajem. W domu starościny, miał on za uczniów dwóch jej synów i dwie córki, z których młodsza Marya, wówczas około 14 lat wieku mieć mo- [Page 15] gąca, rzadką odznaczała się pięknością. Poślubiona Walewskiemu, stała się później oblubienicą ówczesnego władcy Europy Napoleona I i matką hrabiego Colonna Walewskiego, znanego ministra stanu za czasów drugiego cesarstwa we Francyi.
W początkach bieżącego stulecia, widzimy Mikołaja przebywającego w Żelazowej woli pod Sochaczewem, w domu hr. Skarbkowej, w charakterze guwernera przy jej starszym synu Fryderyku. Zasłużony ten pisarz na polu literatury ojczystej, nie miał dosyć słów uznania dla nauczyciela, któremu zawdzięczał pierwsze swoje naukowe wykształcenie. Chopin jako moralny i poczciwy człowiek, poświęciwszy się wychowaniu młodzieży polskiej, nie myślał nigdy przekształcać jej na Francuzów, lub wpajać w nią zasady we Francyi panujące, jak to wszyscy prawie jego współziomkowie mieli zwyczaj u nas w kraju czynić. Owszem "szanując Polaków" - powiada Skarbek - "i wdzięczny będąc ziemi i ludziom, między którymi gościnne znalazł przyjęcie i odpowiedni sposób utrzymania życia, wypłacał się szczerze z obowiązków wdzięczności, sumiennem kształceniem ich potomków na użytecznych obywateli (1 Pamiętniki tegoż)." [Page 16] Słowa powyższe dają najlepsze wyobrażenie o charakterze i prawości zasad, jakiemi się Chopin w ciągu swojego życia jako pedagog odznaczał.
Przyjazne stosunki z rodziną Skarbków tem więciej jeszcze wzmocnione zostały, ile że w domu ich poznał i pokochał pannę Justynę Krzyżanowską, a 1806 r. połączył się z nią węslem małżeńskim. Bóg pobłogosławił ten związek trzema córkam i synem, trzymanym do chrztu przez hr. Fryderyka Skarbka i dlatego tem imieniem nazwanym. »
Traduction
« Et de nouveau Nicolas Chopin, témoin des derniers malheurs du peuple, la douleur au cœur, s’apprêtait à un retour en France, mais avant même qu’il ait réussi à se mettre en route, tomba encore une fois gravement malade. Il resta à Varsovie, vivant en donnant des leçons de langue française. Lorsque plus tard on lui demandait s’il ne pensait pas encore à revenir en France, il avait l’habitude de répondre : « J’ai essayé deux fois de le faire, et étant tombé malade, [c’est tout juste si je ne perdis pas la vie]. Je vis que le destin voulait que je reste encore en Pologne pour toujours. Je suis en accord avec la volonté de la Providence et je reste. »
Il advint que précisément à cette époque Madame la starostina Łączyńska avait besoin pour ses enfants d’un professeur de langue française. Elle avait par hasard fait la connaissance de Nicolas, et, attirée par son éducation et ses [bonnes] manières lui proposa une place de précepteur dans sa demeure de campagne, qu’il accepta sans hésitation. Chopin débuta alors sa carrière de pédagogue, qui le rattacha ensuite si étroitement à la société et au pays. Dans la maison de la starostina, il avait pour élèves ses deux fils et ses deux filles, dont la jeune Marie, alors âgée d’environ 14 ans, se distinguait par sa beauté. Marié à Walewski, elle devint plus tard l’amante du maître de l’Europe Napoléon Ier et la mère du comte Colonna Walewski, célèbre ministre d’Etat à l’époque du Second empire en France.
Au commencement de ce siècle, nous voyons Nicolas vivant à Zelazowa Wola près de Sochaczew, dans la maison de la comtesse Skarbek, dans la fonction de précepteur de son fils aîné Frédéric. Cet écrivain reconnu dans le domaine de la littérature nationale n’eut pas assez de mots de reconnaissance pour le professeur auquel il devait la première formation scientifique. Chopin comme homme moral et honnête, qui s’est consacré à la formation de la jeunesse polonaise, ne pensait jamais à l’éduquer comme les Français, ni à lui inculquer les principes qui régissaient la France, comme presque tous ses compatriotes avaient coutume de le faire dans notre pays. « Estimant les Polonais » – écrit Skarbek – « et étant reconnaissant à un pays et à des gens, chez qui il avait trouvé un accueil hospitalier et un moyen convenable de gagner sa vie, il s’acquitta envers eux sincèrement de son devoir de reconnaissance, par la scrupuleuse éducation de leurs héritiers en tant que citoyens utiles. (Note de bas de page : Mémoires, du même) ».  [p. 16] Ces mot donnent la meilleure idée de sa nature et de la droiture de ses principes, par lesquelles Chopin se distingua comme pédagogue dans le cours de sa vie.
Les relations amicales avec la famille Skarbek devinrent de plus en plus fortes, au point que dans leur maison il fit la connaissance et tomba amoureux de Mademoiselle Justyna Krzyżanowską et, en 1806, s’unit à elle par les liens du mariage. Dieu bénit cette union par trois filles et un fils, tenu pour le baptême par le comte Frédéric Skarbek et pour cette raison nommé de la même façon que lui. »

7)
Il évoque la naissance du duché de Varsovie et le retour de la comtesse Skarbek à Varsovie (>Page 17) :
« Chopin oczywiście towarzyszył jej z rodziną swoją i oto po wielu latach oddalenia, ujrzał się napowrót pośród murów, które kiedyś miał szczęście bronić własną piersią*. Na skutek przedstawienia Lindego, rektora Liceum warszawskiego, Mikołaj Chopin od dnia 1 października 1810 roku, został mianowany profesorem języka francuskiego przy tejże instytucyi, gdzie pozostawał lat 21, czyli do jej zamknięcia. W dniu 1 stycznia 1812 r. powołano go także do wykładania tego samego przedmiotu w nowo założonej szkole artyleryi i inżynierów, tudzież w szkole aplikacyjnej. Jeszcze w roku 1835, Mikołaj mianowany został członkiem komitetu egzanimującego do oceniania kwalifikacyi kandydatów ubiegających się o posady nauczycielskie w szkołach publicznych; w ostatku był także profesorem Akademii duchownej rzymsko-katolickiej. Podupadłszy jednak znacznie na siłach, podał się w lat kilka później do emerytury u zupełne wycofał się z słuźby publicznej. [...> Page 18...] Otoczony troskliwą opieką rodziny, zmarł Mikołaj 3 maja 1844 r., mają lat wieku 74. »
Traduction
« Chopin, bien entendu, l’accompagna avec sa famille, et voici qu’après de nombreuses années d’éloignement, il se voyait de retour dans les murs qu’il avait eut jadis le bonheur de défendre de sa propre personne*. Effet de la recommandation de Linde, directeur du Lycée de Varsovie, Nicolas Chopin, à partir du 1° octobre 1810, fut nommé professeur de langue française dans cette institution, où il resta 21 ans, soit jusqu’à sa fermeture. Le 1° janvier 1812, il reçut aussi l’enseignement de la même discipline à l’Ecole d’artillerie et du génie nouvellement créée, de même qu’à l’Ecole d’application. Encore en 1835, Nicolas fut nommé membre de la commission d’examen de l’aptitude des candidats postulant à des fonctions d’enseignement dans les écoles publiques, et finalement il fut aussi professeur au séminaire catholique. Cependant, ses forces ayant notablement diminué, il sollicita quelques années plus tard sa mise à la retraite et s’éloigna complètement du service public. [...> Page 18...]. Entouré des soins attentifs de sa famille, Nicolas mourut le 3 mai 1844, âgé de 74 ans. »
*Note : en polonais, est utilisé un mot qui signifie « poitrine ».

8)
La fin du chapitre est consacré aux membres de sa famille, à ses amis et collègues, notamment aux deux principaux professeurs de Frédéric, Źywny et Elsner.


Analyse
Certains passages sont quasi identiques dans la version polonaise et dans la version allemande, mais on note deux différences fondamentales, expressément liées à la lecture des Mémoires de Frédéric Skarbek.

1) la manufacture de tabac de Varsovie
La venue de Nicolas Chopin en Pologne n’est plus liée à l’engagement par la starostina Łączyńska, mais à l’appel d’un Français, fondateur d’une manufacture de tabac à Varsovie : « A cette époque, un certain Français avait fondé une manufacture de tabac. Quand l’usage commença à devenir à la mode et à se diffuser de plus en plus largement, le propriétaire, satisfait du tour favorable de l’entreprise, appela pour l’aider son compatriote Nicolas Chopin, lui confiant la tenue des livres de compte. C’est là la cause de sa venue à Varsovie (1 : Mémoires de Frédéric Skarbek) »
Sur ce point, Karasowski utilise la phrase suivante de Frédéric Skarbek : « Chopin przybył do Polski jeszcze przed rewolucyą francuzką, jako pisarz czy rachmistrz przy fabryce tabacznej, przez rodaka swego w Warszawie zalożonej. » (« Chopin était venu en Pologne dès avant la révolution française, comme secrétaire et comptable à la manufacture de tabac, fondée par un sien compatriote à Varsovie. »). 
Karasowski brode donc pas mal par rapport à l’énoncé de Skarbek, qui n'attribue pas à ce « Français » de rôle dans l’engagement de Nicolas.

2) L’engagement chez la starostina
Il la situe (pas précisément) dans la période qui suit le Troisième partage de la Pologne, sans référence particulière, mais il doit tenir compte du fait que Skarbek indique que Nicolas était employé par la starostina et que c’est là que Ludwika Skarbek l’avait rencontré et engagé à son tour.
Une autre différence avec la version allemande est que, cette fois, il évoque Marie Walewska (sans doute aussi à la suite de Frédéric Skarbek).

Sur les autres points, voir la page consacrée à la version allemande du chapitre.



Création : 25 juin 2013
Mise à jour : 4 avril 2014
Révision : 4 avril 2014




























Aucun commentaire:

Enregistrer un commentaire